Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược lần thứ hai, Quốc gia Tự vệ Cuộc Nam bộ và sau đó là lực lượng Công an Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định đã sát cánh cùng các lực lượng, các tầng lớp nhân dân vượt qua muôn vàn gian khổ hy sinh, vừa chiến đấu vừa xây dựng lực lượng, phục vụ đắc lực công cuộc kháng chiến của Đảng bộ và nhân dân Thành phố. Ở vùng căn cứ, Quốc vệ đội và Công an cơ sở vận động nhân dân phòng gian bảo mật, chống nội gián, biệt kích xâm nhập, bảo vệ an toàn các cơ quan, lãnh đạo kháng chiến của Thành phố. Trong nội thành, mạng lưới trinh sát Công an Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định phát triển đến hầu hết các cơ quan đầu não của địch và các tổ chức, đảng phái phản động như Sở mật thám Nam kỳ, Sở chiêu hồi chiêu hàng, đảng Đại Việt… Nhờ vậy, ta đã thu thập được nhiều tin tức địch tình phong phú, đa dạng, trong đó có nhiều nguồn tin có giá trị chiến lược. Đặc biệt, công tác trừ gian diệt ác được lực lượng Công an xung phong và Công an khu - quận, hộ - xã tiến hành thường xuyên liên tục, khiến giới cầm quyền Pháp và bọn tay sai hoang mang, rúng động, nổi bật là các vụ trừng trị Nguyễn Văn Sâm, Bazin, Vương Quang Nhường…

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1975), dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Khu ủy - Thành ủy, sự chỉ đạo, chi viện kịp thời của Bộ Công an và Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam, lực lượng An ninh Sài Gòn - Gia Định (còn gọi là An ninh I4 hay An ninh T4) đã mưu trí, dũng cảm đương đầu với các thế lực tình báo, gián điệp, phản động tay sai ngay tại trung tâm đầu não của địch, đáp ứng các yêu cầu, nhiệm vụ của phong trào cách mạng và kháng chiến của nhân dân Thành phố đặt ra trong từng giai đoạn. Những năm 1961-1965, lực lượng An ninh T4 tập trung xây dựng và phát triển lực lượng, phối hợp với các lực lượng vũ trang địa phương chống địch càn quét, diệt ác phá kiềm, bám đất bám dân, đào hầm bí mật ngay trong các ấp chiến lược, phát động quần chúng tại chỗ nổi dậy phá ấp chiến lược. Từ năm 1965 trở đi, khi địch tập trung lực lượng chà xát vùng giải phóng bắc Củ Chi, tiểu đoàn Vinh Quang (tức an ninh vũ trang) đã sát cánh với các lực lượng vũ trang kiên cường chiến đấu, bẻ gãy nhiều trận càn quét của địch, bảo vệ an toàn căn cứ cách mạng. Trong cuộc tổng công kích, tổng khởi nghĩa mùa Xuân 1968, An ninh T4 đã huy động mọi lực lượng hoàn thành nhiệm vụ được phân công là trừ khử bọn phản động đầu sỏ, hỗ trợ phong trào quần chúng nổi dậy giành quyền làm chủ ở cơ sở. Từ giữa năm 1968 đến năm 1970, hoạt động của trinh sát vũ trang nổi lên như một nhân tố góp phần hồi phục phong trào cách mạng tại nội thành, với nhiều chiến công vang dội, như vụ trừng trị Nguyễn Văn Kiểm, Nguyễn Văn Bông, Trần Văn Hương (không thành), các vụ tấn công trại A-Mắc, Tổng nha cảnh sát, bót Hàng Keo… Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, ngoài số an ninh vũ trang có nhiệm vụ bảo vệ lãnh đạo, lực lượng An ninh T4 còn lại chia thành hai “cánh” và một “cụm” bám sát các nhiệm vụ được Thành ủy phân công, hoàn thành việc chiếm lĩnh các mục tiêu quan trọng, đồng thời phát động quần chúng nổi dậy giành quyền làm chủ ở nhiều khu vực nội, ngoại thành và tại một số cơ quan, xí nghiệp. Đặc biệt trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, cán bộ, cơ sở điệp báo của ta đã phát huy tác dụng “hơn cả một binh đoàn” (lời Stalin), thu thập được nhiều tin tức có giá trị chiến lược, hình thành thế trận tiến công chính trị vào bộ máy nguỵ quyền đầu não, góp phần quan trọng vào thắng lợi hoàn toàn và trọn vẹn của chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta bước vào thời kỳ mới, cả nước thống nhất thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Lực lượng An ninh - Nội chính Sài Gòn - Gia Định dưới sự lãnh đạo của Ủy ban quân quản Thành phố nhanh chóng triển khai các mặt công tác, phục vụ nhiệm vụ trước mắt của Thành phố là ổn định đời sống kinh tế - xã hội, thiết lập chính quyền cách mạng và trấn áp các tàn dư phản động cả về chính trị lẫn quân sự. Nhờ khí thế cách mạng lên cao của quần chúng, Ban An ninh - Nội chính Thành phố đã tổ chức thực hiện thắng lợi các đợt, các chiến dịch công tác lớn của thời kỳ quân quản, đồng thời tăng cường xây dựng, phát triển lực lượng, bước đầu hình thành bộ máy An ninh từ cấp thành đến cơ sở.
Trong giai đoạn 1976 - 1985, Đảng bộ và Nhân dân Thành phố vừa tập trung giải quyết các hậu quả chiến tranh vừa tiến hành công cuộc cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội, cùng cả nước đối phó với cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam và biên giới phía Bắc, tiếp đó là cuộc “chiến tranh phá hoại nhiều mặt” của các thế lực thù địch… Tình hình an ninh trật tự ở địa bàn Thành phố trong giai đoạn này cực kỳ căng thẳng, phức tạp. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp, chặt chẽ của Bộ Nội vụ và Thành ủy, Ủy ban nhân dân Thành phố cũng như sự ủng hộ tích cực của quần chúng cách mạng, Sở Công an Thành phố đã tập trung huy động các lực lượng, liên tục tấn công trấn áp, phá rã hàng trăm tổ chức, nhen nhóm phản động, truy bắt nhiều tên phản động đầu sỏ nguy hiểm, phá tan nhiều âm mưu chuẩn bị gây biến động chính trị, họat động vũ trang, phá nhiều tổ chức khi chúng mới hình thành. Nổi bật là các nhen nhóm, tổ chức phản động có danh xưng “Phục quốc”; tổ chức “Hội đồng lãnh đạo quốc gia”, “Mặt trận quốc gia giải phóng Việt Nam”… Trên lĩnh vực đấu tranh chống tội phạm hình sự, ta liên tục mở các đợt tấn công, truy quét, phá hàng trăm băng ổ nhóm lưu manh chuyên nghiệp, bắt hàng chục ngàn đối tượng, điển hình là các băng nhóm do Võ Tùng Hội, Nguyễn Thanh Tân, Bùi Văn Đắc cầm đầu.

Bước vào giai đoạn đổi mới - nhất là khi hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu tan rã vào cuối thập niên 80, đầu thập niên 90 của thế kỷ XX - các thế lực thù địch ráo riết thực hiện âm mưu “Diễn biến hòa bình”, lợi dụng chiêu bài dân chủ, nhân quyền, tự do tôn giáo, tập hợp lực lượng hòng phá đổ một trong những dinh lũy cuối cùng của Chủ nghĩa xã hội mà Thành phồ Hồ Chí Minh là một trọng điểm. Tình hình trên lĩnh vực trật tự xã hội cũng diễn biến phức tạp, với sự xuất hiện của tội phạm có tổ chức hoạt động theo kiểu “xã hội đen”, tội phạm sử dụng công nghệ - kỹ thuật cao, tội phạm có yếu tố nước ngoài… Được sự hỗ trợ tích cực của Nhân dân Thành phố, lực lượng CATP đã phối hợp chặt chẽ với các lực lượng vũ trang, với các ngành và đoàn thể, phát huy tác dụng của các biện pháp nghiệp vụ, kịp thời phát hiện, đấu tranh ngăn chặn và làm thất bại các âm mưu, hoạt động của các thế lực thù địch, kiềm chế gia tăng tội phạm, giải quyết có hiệu quả các tệ nạn xã hội, phát triển sâu rộng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, giữ vững an ninh trật tự trong mọi tình huống, mọi thời điểm. Trong thời kỳ hội nhập, vừa công tác, chiến đấu, vừa xây dựng lực lượng, CATP đã không ngừng trưởng thành về chính trị, tư tưởng và tổ chức, phát triển theo hướng chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, đáp ứng ngày càng cao các yêu cầu, nhiệm vụ mà Đảng bộ và nhân dân Thành phố đặt ra trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trải qua gần 80 năm công tác, chiến đấu đầy gian khổ, hy sinh, lực lượng CATP Hồ Chí Minh đã lập nên những thành tích, chiến công rực rỡ, góp phần tô thắm lịch sử Đảng bộ và Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cũng như lịch sử Công an nhân dân Việt Nam. Đảng, Nhà nước ta đánh giá cao những cống hiến của lực lượng CATP bằng những phần thưởng cao quý: CATP Hồ Chí Minh đã được tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang (1981); gần đây nhất là vào tháng 8/2024, Công an Thành phố Hồ Chí Minh được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và nhiều danh hiệu cao quí khác như Huân chương Hồ Chí Minh (1985); 19 đơn vị, 32 cá nhân thuộc CATP Hồ Chí Minh đã được tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cùng hàng chục ngàn huân, huy chương các loại. Nhiều đồng chí lãnh đạo ưu tú của Đảng, của Ngành đã trải nghiệm và trưởng thành từ công tác lãnh đạo CATP qua các thời kỳ, như: đồng chí Mai Chí Thọ - nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bộ trưởng Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an); đồng chí Cao Đăng Chiếm - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Thứ trưởng Trường trực Bộ Nội vụ; đồng chí Nguyễn Tài - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ; đồng chí Trần Quốc Hương - nguyên Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Nội chính Trung ương; đồng chí Trung tướng Võ Viết Thanh - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố; đồng chí Lê Minh Trí - Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Quá trình chiến đấu và trưởng thành của lực lượng CATP từ năm 1945 đến nay cũng để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý, là hành trang giúp thế hệ cán bộ chiến sĩ hiện nay vững tin phấn đấu, sẵn sàng “vì nước quên thân, vì dân phục vụ”, hoàn thành nhiệm vụ đảm bảo an ninh trật tự, phục vụ sự nghiệp xây dựng và phát triển thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu. Với những thành tích to lớn đó, lực lượng CATP Hồ Chí Minh đã vinh dự được Đảng, Nhà nước trao tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang (1981), Huân chương Hồ Chí Minh (1985); nhiều đơn vị, cá nhân đã được tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cùng hàng chục ngàn huân, huy chương các loại.

Trong suốt thời gian qua, dù phải vượt qua rất nhiều thử thách, khó khăn, gian khổ nhưng CATP Hồ Chí Minh luôn vững vàng, kiên định với mục tiêu, lý tưởng tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, với Nhân dân. Lực lượng CATP Hồ Chí Minh tham mưu chính xác, kịp thời, phát huy mạnh mẽ sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc; bảo vệ vững chắc an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ sự bình yên cho Thành phố Hồ Chí Minh trong mọi tình huống. Phát biểu tại buổi lễ đón nhận danh hiệu cao quý Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Nên đánh giá: “Những chiến công đặc biệt xuất sắc của lực lượng Công an có thể không kể hết, không chỉ thể hiện tinh thần, trách nhiệm, bản lĩnh, kiên quyết, dũng cảm, mưu trí, sáng tạo mà còn thể hiện tấm gương tiêu biểu về đạo đức, phong cách trong học tập, thực hành Di chúc và 6 Điều Bác Hồ dạy đối với lực lượng Công an nhân dân”. Đồng chí Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Nên nhấn mạnh: Danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân của CATP Hồ Chí Minh vinh dự nhận được là kết tinh của những phẩm chất quý giá vì nước quên thân, vì dân phục vụ.

Hiện nay, tổ chức bộ máy của CATP đã được tinh gọn. Việc giảm tầng nấc trung gian, không tổ chức Công an cấp huyện đã giảm 22 đơn vị Công an cấp huyện, giảm 246 đơn vị cấp đội thuộc Công an cấp huyện. Đồng thời tiếp nhận 04 chức năng, nhiệm vụ quản lý Nhà nước từ các sở, ngành Thành phố.
Sau khi sắp xếp, hoạt động của Công an các đơn vị, địa phương ngày càng phát huy hiệu quả, thống nhất, liên thông đồng bộ; các chức năng, nhiệm vụ, việc phân công, phân cấp được tập trung chuyên sâu theo từng nhóm, từng lĩnh vực; công tác đấu tranh phòng chống tội phạm của Cơ quan điều tra các cấp đi vào trọng tâm, trọng điểm hơn, ngày càng nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh khám, phá án. Các mặt công tác tham mưu, xây dựng lực lượng, xây dựng phong trào Toàn dân bảo vệ An ninh Tổ quốc ngày càng được củng cố, nâng cao chất lượng hiệu quả theo hướng tinh, gọn, mạnh, đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

Trong thời gian tới, việc sáp nhập các đơn vị hành chính sẽ được thực hiện khẩn trương, mạnh mẽ, quyết liệt. Để bảo đảm hoạt động của lực lượng Công an ở cấp xã quy mô lớn hơn so với hiện tại, với tinh thần khẩn trương, CATP Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục tổ chức lại bộ máy Công an cấp xã theo cơ cấu mới, đảm bảo hiệu lực và hiệu quả.

Để hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ sắp tới, hưởng ứng đợt sinh hoạt chính trị đặc biệt hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Công an nhân dân và 20 năm Ngày hội toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc của Bộ Công an, ngày 04/4/2025 Thành phố Hồ Chí Minh đã tổ chức phát động đợt sinh hoạt chính trị đặc biệt với chủ đề: “Thành phố Hồ Chí Minh rèn đạo đức, luyện tác phong, trọng danh dự, đoàn kết, đổi mới, nêu gương, kỷ cương, trách nhiệm vì nước quên thân, vì dân phục vụ”. Đợt sinh hoạt chính trị hướng đến mục tiêu tạo sự chuyển biến mạnh mẽ, rõ rệt, thực chất trong tu dưỡng, rèn luyện, giữ gìn danh dự, lòng tự trọng, gương mẫu tự soi, tự sửa, tự phê bình và phê bình, tự nhận diện, đấu tranh với biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, góp phần xây dựng lực lượng CATP Hồ Chí Minh thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Mục đích cuối cùng là phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân tốt hơn, hiệu quả, hiệu lực hơn, góp phần đưa đất nước chuẩn bị bước vào kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc./.