Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử: Bảo đảm an toàn giao dịch và quyền kiểm soát thông tin của người dân trên môi trường số

Mở rộng phạm vi đối tượng định danh điện tử, bảo đảm phù hợp với thực tiễn

Điều 7 dự thảo Luật quy định việc định danh điện tử đối với 05 nhóm đối tượng gồm: cơ quan, tổ chức, cá nhân; sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất và đối tượng vật chất khác; cơ sở dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và các dịch vụ số, quyền sở hữu trí tuệ và quyền tài sản khác, tài sản số, di sản văn hóa phi vật thể và đối tượng phi vật chất khác; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian.

Tuy nhiên, quy định này chỉ xác định phạm vi các nhóm đối tượng có thể được định danh điện tử, không đồng nghĩa với việc bắt buộc thực hiện định danh điện tử đối với toàn bộ các đối tượng đó.

Việc giới hạn phạm vi được thực hiện thông qua quy định về các mô hình định danh tại Điều 8 dự thảo Luật. Theo đó, khoản 1 Điều này xác định các đối tượng do cơ quan nhà nước trực tiếp thực hiện định danh, gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân, địa điểm, không gian; đối tượng có thông tin thuộc dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng; đối tượng được chứng nhận quyền sở hữu, sử dụng; sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao và đối tượng thuộc bí mật nhà nước.

Các đối tượng còn lại thực hiện theo mô hình tự nguyện quy định tại khoản 2 Điều 8, giao cho các tổ chức đủ điều kiện thực hiện hoạt động định danh điện tử. Dự thảo Luật giao Chính phủ quy định danh mục và lộ trình thực hiện đối với nhóm bắt buộc. Đây là cơ chế kiểm soát phạm vi và tiến độ, bảo đảm không áp dụng đồng loạt, việc triển khai thi hành phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng lĩnh vực.

Ngoài ra, đối với các đối tượng đã có cơ chế định danh hoặc quản lý tương tự theo pháp luật chuyên ngành, dự thảo Luật không quy định lại mà thiết kế theo hướng kế thừa. Cụ thể, khoản 5 Điều 11 quy định trường hợp quy trình, thủ tục theo pháp luật chuyên ngành đã bảo đảm thông tin phục vụ hoạt động định danh đáp ứng các yêu cầu của dự thảo Luật thì cơ quan thực hiện việc cấp mã định danh, tạo lập danh tính điện tử không phải thực hiện lại quy trình đăng ký định danh điện tử và thu thập, cập nhật, điều chỉnh, chuẩn hóa thông tin theo các quy định tương ứng.

Liên kết, xác thực danh tính điện tử đối với giao dịch trên nền tảng số thuộc một số lĩnh vực

Đối với các nền tảng số, việc xác thực danh tính gắn với tài khoản giao dịch có ý nghĩa trực tiếp trong việc xác định chủ thể thực hiện hoạt động, nâng cao trách nhiệm của các bên và bảo đảm an toàn giao dịch.

Tại khoản 5 Điều 23, dự thảo Luật quy định giao dịch điện tử trên các nền tảng số phục vụ hoạt động thuộc lĩnh vực chứng khoán, viễn thông, ngân hàng, bưu chính, thương mại điện tử, khám bệnh, chữa bệnh... phải được liên kết, xác thực với danh tính điện tử của các chủ thể tham gia.

Đối với các lĩnh vực khác, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành danh mục cụ thể các giao dịch trực tuyến thuộc lĩnh vực quản lý bắt buộc liên kết, xác thực với danh tính điện tử của chủ thể trước khi sử dụng.

Quy định này xuất phát từ yêu cầu xác định đúng chủ thể tham gia giao dịch trên môi trường điện tử. Hiện nay, tình trạng sử dụng thông tin giả mạo, mua bán, cho thuê tài khoản ngân hàng, ví điện tử, thuê bao viễn thông và tài khoản trên nền tảng số đang diễn ra ngày càng phức tạp. Cơ quan chức năng gặp nhiều khó khăn trong việc xác thực danh tính người sử dụng, truy vết và xử lý vi phạm, nhất là đối với các dịch vụ xuyên biên giới.

Việc xác thực, liên kết tài khoản với danh tính điện tử do cơ quan quản lý quốc gia tạo lập góp phần khắc phục những hạn chế này, tăng khả năng xác định chủ thể chịu trách nhiệm trong giao dịch.

Theo đó, quy định này thiết lập mối liên hệ có thể kiểm chứng giữa tài khoản giao dịch và danh tính điện tử của chủ thể. Việc liên kết tạo căn cứ đối chiếu thông tin giữa các hệ thống, hỗ trợ phát hiện trường hợp sử dụng danh tính không đúng và xác minh khi phát sinh tranh chấp. Đây là giải pháp tăng cường độ tin cậy của tài khoản giao dịch trên cơ sở dữ liệu định danh thống nhất.

Bảo đảm quyền đồng ý, kiểm soát và yêu cầu điều chỉnh thông tin của chủ thể danh tính điện tử

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật là quy định nguyên tắc thu thập tối thiểu thông tin, bảo đảm quyền đồng ý, kiểm soát và yêu cầu điều chỉnh dữ liệu của chủ thể danh tính điện tử.

Theo khoản 3 Điều 4 dự thảo Luật, việc thu thập, xử lý dữ liệu phải có mục đích hợp pháp, giới hạn trong phạm vi cần thiết, tối thiểu tương xứng với mục đích sử dụng và tuân thủ pháp luật; không thu thập lại dữ liệu đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành; bảo đảm đơn giản, thuận tiện cho cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Khoản 3 Điều 24 quy định cơ quan, tổ chức thực hiện hoạt động xác thực điện tử chỉ được thu thập thông tin cần xác thực theo yêu cầu của bên sử dụng dịch vụ để thực hiện xác thực điện tử. Đồng thời, điểm a khoản 3 Điều 26 quy định chỉ thu thập các yếu tố cần thiết để phục vụ mức độ xác thực theo yêu cầu của giao dịch.

Dự thảo Luật giao Chính phủ quy định chi tiết việc thu thập, kiểm tra, đối soát, chuẩn hóa thông tin, tạo lập danh tính điện tử đối với tổ chức cung cấp dịch vụ. Bên cạnh đó, điểm b khoản 1 Điều 41 quy định tổ chức cung cấp dịch vụ không được thu thập, xử lý dữ liệu danh tính điện tử ngoài phạm vi dịch vụ được phép và mục đích đã thông báo với người dùng. Việc thu thập yếu tố xác thực phải được sự đồng ý của chủ thể danh tính điện tử theo quy định tại điểm b khoản 3 Điều 26.

Ngoài ra, khoản 1 Điều 42 dự thảo Luật quy định chủ thể danh tính điện tử có quyền kiểm soát việc sử dụng danh tính điện tử của mình; quyết định phạm vi, đối tượng và thời hạn chia sẻ thông tin danh tính để thực hiện giao dịch điện tử, thủ tục hành chính, dịch vụ công và các giao dịch hợp pháp khác.

Chủ thể danh tính điện tử cũng có quyền yêu cầu cập nhật, chỉnh sửa thông tin danh tính điện tử khi có sai sót hoặc thay đổi theo quy định; được thông báo kịp thời khi dữ liệu danh tính điện tử của mình bị xâm phạm, qua đó bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể danh tính điện tử.

Bảo đảm tính chính xác, thống nhất giữa các mã định danh tự chủ

Liên quan đến trách nhiệm đối soát, xử lý khi phát sinh sai lệch thông tin giữa các mã định danh tự chủ do nhiều tổ chức cấp đối với cùng một đối tượng, khoản 1 Điều 12 dự thảo Luật quy định một đối tượng có thể được cấp nhiều mã định danh tự chủ.

Để tránh phát sinh sai lệch thông tin giữa các mã định danh tự chủ do nhiều tổ chức cấp đối với cùng một đối tượng, dự thảo Luật quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức thực hiện hoạt động định danh điện tử trong việc kiểm tra, đối chiếu, lọc trùng và bảo đảm tính chính xác của thông tin được thu thập, chuẩn hóa.

Đồng thời, dự thảo Luật quy định các mã định danh tự chủ được cấp từ lần thứ hai trở đi cho cùng một đối tượng bắt buộc phải liên kết với mã định danh tự chủ cấp lần đầu. Chính phủ được giao quy định chi tiết việc cấp, quản lý, sử dụng và liên kết các mã định danh tự chủ của cùng một đối tượng, trong đó có cơ chế đối soát và trách nhiệm xử lý sai lệch giữa các mã định danh tự chủ.

Những quy định nêu trên hướng tới việc xây dựng cơ chế định danh, xác thực điện tử thống nhất, tin cậy, phù hợp với yêu cầu phát triển các giao dịch trên môi trường số; đồng thời chú trọng bảo vệ quyền kiểm soát thông tin của chủ thể danh tính điện tử, bảo đảm sự chính xác, an toàn và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức tham gia hoạt động định danh, xác thực điện tử.