Tăng cường hợp tác quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù - đảm bảo quyền con người của người đang chấp hành án phạt tù

 

Câu hỏi: Kính thưa đồng chí Trung tá Đào Anh Tới, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an, việc hoàn thiện pháp luật về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam thời gian qua đã được triển khai như thế nào và thực tiễn thi hành công tác này? 

Trung tá Đào Anh Tới: Xuất phát từ bản chất nhân đạo của pháp luật Việt Nam, với mong muốn tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng thành công đối với người đang chấp hành án phạt tù, Việt Nam đã tích cực hợp tác với các quốc gia trên thế giới trong công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù.

Khung pháp lý của hoạt động chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù thông qua pháp luật trong nước và các công ước quốc tế, điều ước quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù mà Việt Nam là thành viên. Trường hợp chưa có điều ước quốc tế thì áp dụng nguyên tắc có đi có lại theo từng vụ việc. Trong thời gian qua, Việt Nam đã tăng cường ký kết các điều ước quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù và hoàn thiện các quy định pháp luật trong nước về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Cụ thể như sau:

Về pháp luật quốc tế: Hiện nay, Việt Nam là thành viên của 03 điều ước quốc tế đa phương có quy định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù (tuy nhiên, các công ước này chỉ có các quy định khuyến nghị các quốc gia thành viên tăng cường ký kết các điều ước, thỏa thuận quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù mà không có các quy định thực chất). Đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã ký kết 23 hiệp định song phương về chuyển giao người bị kết án phạt tù với các nước; tiếp tục nghiên cứu, thúc đẩy việc đàm phán, ký hiệp định về chuyển giao người bị kết án phạt tù với các quốc gia còn lại, đặc biệt là những nước có nhiều người Việt Nam sinh sống và làm việc. Tại khu vực, Việt Nam đang tham gia xây dựng Hiệp định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù giữa các nước ASEAN.  

Về pháp luật trong nước: Hoạt động chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, Luật Thi hành án hình sự năm 2019 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và các văn bản hướng dẫn có liên quan. Bên cạnh các luật nêu trên, hoạt động chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù còn chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật khác như: Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021 và năm 2025), Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025), Luật Đặc xá năm 2018, Luật Quốc tịch năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014 và năm 2025) và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan.

Sau hơn 16 năm triển khai thi hành, Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 đã bộc lộ một số vướng mắc, bất cập như Luật điều chỉnh cả 04 lĩnh vực có tính chất khác nhau (dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, tương trợ tư pháp về hình sự, tương trợ tư pháp về dẫn sự), một số quy định không phù hợp với các luật mới ban hành cũng như các điều ước quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù mà Việt Nam là thành viên, chưa điều chỉnh toàn diện các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù... Để khắc phục các vướng mắc, bất cập này, thực hiện Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới và Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế, ngày 26/11/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù (với tỷ lệ Tán thành thông qua là hơn 90%). Đây là Luật đầu tiên được ban hành điều chỉnh toàn diện các vấn đề liên quan đến chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, bao gồm: Nguyên tắc, thẩm quyền, điều kiện, trình tự, thủ tục chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù giữa Việt Nam với nước ngoài; trách nhiệm của các cơ quan nhà nước Việt Nam trong chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026 sẽ thay thế các quy định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù trong Luật Tương trợ tư pháp năm 2007. Hiện nay, Bộ Công an đang khẩn trương xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết Luật để Luật đi vào cuộc sống. 

Như vậy, pháp luật về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù đã được hoàn thiện một bước đáng kể, khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong việc hoàn thiện pháp luật về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù theo hướng đồng bộ, hiện đại, nhân đạo, bảo đảm chặt chẽ, khả thi, phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế; thúc đẩy hợp tác quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù; bảo đảm quyền con người; tạo nền tảng cho việc ký kết và thực hiện các điều ước quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, qua đó góp phần xây dựng, củng cố uy tín của Nhà nước Việt Nam trên trường quốc tế.

Về thực tiễn công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, Việt Nam đã bàn giao 34 phạm nhân quốc tịch nước ngoài về nước để tiếp tục chấp hành án phạt tù (chủ yếu các quốc gia như Ô-xtrây-li-a, Lào...); ở chiều ngược lại, Việt Nam đã tiếp nhận 05 phạm nhân quốc tịch Việt Nam về nước để tiếp tục chấp hành án phạt tù.

Câu hỏi: Việc ban hành Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 được coi là bước đột phá trong công tác hoàn thiện pháp luật về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Đồng chí có thể cho biết những điểm mới nào cần chú ý của Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 so với quy định của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007?

Trung tá Đào Anh Tới: Ngày 26/11/2025, tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) thay thế những quy định có liên quan của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007. Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù gồm 4 chương, 48 điều; trong đó, xây dựng mới 18 điều, sửa đổi, bổ sung nội dung 14 điều, bỏ 05 điều so với quy định của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 trong lĩnh vực chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 có một số quy định mới đáng chú ý như sau:

- Về thẩm quyền và thủ tục:

+ Ngoài việc tiếp tục khẳng định Bộ Công an là Cơ quan trung ương về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật còn đưa ra trách nhiệm quan trọng nhất của Bộ Công an là việc lập các yêu cầu chuyển giao người đang chấp hành án từ nước ngoài về Việt Nam và ngược lại;

+ Luật quy định cụ thể hơn về điều kiện và trình tự, thủ tục áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Điều 6, trong đó Bộ Công an được giao chủ trì xem xét việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại thay cho Bộ Ngoại giao.

+ Luật cũng bổ sung quy định việc chuyển giao, tiếp nhận các tài liệu liên quan đến chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù giữa Bộ Công an với cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, Tòa án nhân dân có thẩm quyền có thể được thực hiện trên môi trường điện tử theo quy định của pháp lý. Quy định này nhằm thực hiện chủ trương chuyển đổi số quốc gia và đáp ứng yêu cầu thực tiễn công tác.

+ Về thẩm quyền xem xét tiếp nhận, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, Luật quy định Tòa án nhân dân khu vực nơi người được đề nghị chuyển giao có nơi thường trú cuối cùng tại Việt Nam hoặc nơi người nước ngoài đang chấp hành án sẽ xem xét, quyết định việc chuyển giao.

- Về điều kiện và quyền lợi liên quan đến việc chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù:

+ Điều kiện tiếp nhận, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, Luật cơ bản kế thừa một số quy định tại Điều 50 của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 nhưng bỏ điều kiện người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam phải có nơi thường trú cuối cùng tại Việt Nam và thời hạn tù còn lại phải chấp hành ít hơn 06 tháng trong mọi trường hợp.

+ Về thời điểm người đang chấp hành án phạt tù có quyền rút đơn xin chuyển giao, Điều 7 của Luật quy định người đang chấp hành án phạt tù hoặc người đại diện hợp pháp của người đó chỉ có quyền rút lại đơn xin chuyển giao trước khi quyết định tiếp nhận hoặc quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù có hiệu lực

- Một điểm mới tương đối quan trọng liên quan đến vấn đề tài chính trong công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù: Luật quy định trường hợp Việt Nam là nước chuyển giao, ngân sách nhà nước chi trả các chi phí liên quan đến hoạt động chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù (trước đây quy định nước đưa ra yêu cầu chi trả). Luật cũng quy định người đang chấp hành án phạt tù hoặc cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có thể tự nguyện đóng góp, hỗ trợ toàn bộ hoặc một phần chi phí sinh hoạt, đi lại và các chi phí khác của người đang chấp hành án phạt tù được chuyển giao theo quy định của pháp luật. 

- Luật quy định mở rộng đối tượng người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam được chuyển giao cho nước ngoài, bao gồm cả người nước ngoài đang chấp hành án phạt tù tại các cơ sở giam giữ do Bộ Quốc phòng quản lý tại Điều 37. 

Như vậy, với các quy định mới nêu trên, Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù đã khắc phục các vướng mắc, bất cập của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, đồng thời đáp ứng yêu cầu công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù trong tình hình mới. 

Câu hỏi: Xin đồng chí Phó Cục trưởng Đào Anh Tới cho biết những khó khăn, vướng mắc, bất cập mà các cơ quan của Việt Nam gặp phải trong công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù và giải pháp nào để nâng cao hiệu quả hơn nữa công tác này?

Trung tá Đào Anh Tới: Thực tiễn công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù trong thời gian qua đã gặp một số khó khăn, vướng mắc cần khắc phục; cụ thể là:

Một là, các quy định pháp luật hiện hành điều chỉnh công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù chưa phù hợp với điều kiện thực tế ở Việt Nam cũng như chưa dự báo điều chỉnh được hết các quan hệ xã hội phát sinh trong công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù; bên cạnh đó chưa thật sự tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên. Những vấn đề này đã được khắc phục cơ bản ở Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025. 

Thời gian tới, để triển khai thực hiện hiệu quả Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025, Bộ Công an phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành khác có liên quan sớm ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Luật để bảo đảm các văn bản hướng dẫn này có hiệu lực cùng thời điểm với Luật vào ngày 01/7/2026, gồm: Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù; Nghị định của Chính phủ quy định về chi phí thực hiện và kinh phí bảo đảm công tác dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, tương trợ tư pháp về hình sự; Thông tư liên tịch của liên ngành các cơ quan tư pháp Trung ương quy định chi tiết Điều 25 của Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù.

Hai là, việc ký kết và thực hiện các hiệp định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù còn hạn chế. Theo số liệu thống kê không chính thức, tính đến đầu năm 2025 có hơn 5 triệu người Việt đang làm ăn, sinh sống, lao động, học tập tại 103 nước và vùng lãnh thổ (nguồn: Ủy Ban về người Việt Nam ở nước ngoài) và hàng trăm nghìn người nước ngoài tại Việt Nam; có gần 600 người nước ngoài đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam và hàng nghìn công dân Việt Nam đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài. Trong khi đó, Việt Nam mới ký kết 23 hiệp định có quy định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Đây là số lượng khiêm tốn, đặc biệt nhiều nước có đông công dân Việt Nam chưa ký kết hiệp định với Việt Nam như Ma-lai-xi-a, Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Ca-na-đa, Niu Di-lân… Trong nhiều trường hợp, việc Việt Nam ký kết điều ước về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù với một số đối tác mới chỉ đáp ứng yêu cầu về mặt chính trị, đối ngoại mà chưa có giá trị thực tiễn.

Vì vậy, trong thời gian tới, cần tiếp tục tăng cường ký kết và thực hiện hiệu quả các điều ước quốc tế song phương về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù với các nước. Trong đó, ưu tiên ký kết với các nước láng giềng, các nước trong khu vực và các nước có nhiều người Việt sinh sống, lao động, học tập và làm việc; các nước có nhiều công dân đang chấp hành án phạt tù ở Việt Nam. Trên bình diện khu vực, cần thúc đẩy xây dựng Hiệp định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù giữa các nước ASEAN.

Ba là, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà kinh phí, cơ sở vật chất phục vụ công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù còn nhiều hạn chế, mới chỉ đáp ứng một phần yêu cầu của công việc (chưa có cơ sở dữ liệu điện tử hồ sơ yêu cầu chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù; nền tảng công nghệ để thực hiện giao nhận hồ sơ yêu cầu chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù trên môi trường điện tử còn hạn chế; pháp luật hiện hành không có quy định về chi phí ăn, ở, đi lại.. của người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài được tiếp nhận về Việt Nam... 

Tình trạng này đã gây ảnh hưởng đến các hoạt động cụ thể của công tác này, từ giai đoạn xây dựng và củng cố cơ sở pháp lý hợp tác (đàm phán, ký kết điều ước quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù) đến tổ chức thực hiện (trong một số trường hợp tiếp nhận phạm nhân quốc tịch Việt Nam từ nước ngoài về để tiếp tục chấp hành hình phạt tù, cơ quan chức năng của Việt Nam phải đề nghị phía nước ngoài hỗ trợ dẫn giải về đến cửa khẩu quốc tế tại Việt Nam để bàn giao do Việt Nam chưa bố trí kinh phí cử cán bộ sang nước chuyển giao để tiếp nhận phạm nhân). Bên cạnh đó, việc cấp và sử dụng các kinh phí phát sinh trong quá trình thực hiện chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù như kinh phí xác minh sự đồng ý của người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài, kinh phí thi hành hình phạt tù đối với nước ngoài và kinh phí điều tra, khảo sát, tiếp tục thi hành hình phạt tù tại Việt Nam đối với công dân Việt Nam bị kết án ở nước ngoài được chuyển giao về Việt Nam... cũng khó khăn. Các bất cập này sẽ được khắc phục trong Nghị định của Chính phủ quy định về chi phí thực hiện và kinh phí bảo đảm công tác dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, tương trợ tư pháp về hình sự.

Vấn đề về chế độ, chính sách đối với đội ngũ cán bộ làm công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù cũng cần được các cấp lãnh đạo quan tâm hơn nữa. Việc ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ vào công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù cần được đẩy mạnh và thực hiện theo quy định của Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025. Kiến nghị Bộ Công an cho nghiên cứu, xây dựng một trang thông tin điện tử tích hợp trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Công an, có chuyên mục về “công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù” và thông báo, trao đổi địa chỉ website này với các quốc gia có liên quan biết để phối hợp giải quyết các vụ việc chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. 

Bốn là, đội ngũ cán bộ thực hiện công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù hiện nay còn chưa dầy dặn về kinh nghiệm, ngoại ngữ, nghiệp vụ, pháp luật, đa số kiêm nhiệm nhiều công tác khác do vậy đôi khi gây khó khăn trong việc theo dõi, cập nhật thường xuyên các vụ việc. Vì vậy, cần tăng cường công tác đào tạo, tập huấn chuyên sâu nhằm nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ về nghiệp vụ, ngoại ngữ, pháp luật trong nước và pháp luật quốc tế đối với công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù; việc kiện toàn tổ chức, bổ sung biên chế cho các đơn vị làm công tác chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, nhất là đơn vị đầu mối của Bộ Công an về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù cũng cần được quan tâm hơn nữa.