Hoàn thiện hành lang pháp lý về trưng cầu, yêu cầu giám định và đánh giá, sử dụng kết luận giám định trong giải quyết vụ việc, vụ án hình sự

Trước đó, ngày 05/12/2025, tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Giám định tư pháp, trong đó, tại điểm a khoản 1 Điều 8 Luật quy định Bộ Công an chủ trì, phối hợp với Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Toà án nhân dân tối cao ban hành quy định cụ thể về trưng cầu, yêu cầu giám định và đánh giá, sử dụng kết luận giám định tư pháp trong quá trình giải quyết các vụ việc, vụ án hình sự.

Việc xây dựng và ban hành Thông tư liên tịch về trưng cầu, yêu cầu giám định và đánh giá, sử dụng kết luận giám định trong giải quyết vụ việc, vụ án hình sự nhằm tiếp tục thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước về đối mới, nâng cao chất lượng hoạt động giám định tư pháp, đáp ứng yêu cầu hoạt động tố tụng và cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay. Theo đó, dự thảo Thông tư liên tịch quy định những nội dung cơ bản như sau:

Thứ nhất, tiếp tục cụ thể hóa quan điểm chỉ đạo của đảng, quy định của pháp luật về phân cấp, phân quyền trong trưng cầu giám định tư pháp (Điều 4). Việc quy định phân cấp trưng cầu giám định tại dự thảo Thông tư liên tịch nhằm khắc phục tình trạng cơ quan trưng cầu tập trung trưng cầu cá nhân, tổ chức giám định ở Trung ương dẫn đến tình trạng quá tải trong hoạt động giám định tư pháp ở cấp Trung ương, đồng thời, khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm trong tiếp nhận và thực hiện giám định ở tổ chức giám định tư pháp, người giám định tư pháp ở địa phương.

Thứ hai, quy định về trường hợp trưng cầu giám định khi “xét thấy cần thiết” theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Giám định tư pháp (Điều 5). 

Mặc dù Luật Giám định tư pháp đã có quy định mang tính nguyên tắc đối với việc trưng cầu giám định khi “xét thấy cần thiết” nhưng để thuận lợi cho thực tiễn áp dụng pháp luật, dự thảo Thông tư liên tịch đã đưa ra hai phương án về việc trưng cầu giám định khi “xét thấy cần thiết”. Trong đó, phương án 1 chỉ quy định chi tiết hơn những về nguyên tắc, trách nhiệm của người trưng cầu giám định khi quyết định trưng cầu giám định. Phương án 1 giúp người trưng cầu giám định linh hoạt hơn khi trưng cầu giám định, đề cao trách nhiệm của người có thẩm quyền trưng cầu giám định; phương án 2 quy định có tính cụ thể, chi tiết hơn theo từng lĩnh vực giám định khi “xét thấy cần thiết” cần trưng cầu giám định để người trưng cầu thực hiện trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án hình sự. 

Tuy nhiên, phương án này có thể dẫn tình trạng “bắt buộc phải trưng cầu giám định”, dẫn đến phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết vì thực tiễn mỗi vụ việc, vụ án hình sự khác nhau thì đối tượng giám định không giống nhau; nhiều vụ việc cùng tính chất nhưng cũng có đối tượng giám định khác nhau. Do đó, nếu quy định cụ thể các trường hợp “xét thấy cần thiết” trưng cầu giám định tại Thông tư liên tịch này có thể dẫn đến người trưng cầu giám định “bắt buộc phải trưng cầu giám định” khi thụ lý, giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Thứ ba, quy định trường hợp trưng cầu giám định mẫu đại diện (Điều 7), trưng cầu giám định trong trường hợp đối tượng giám định không thể di chuyển (Điều 8).

Việc quy định trưng cầu giám định mẫu đại diện, trưng cầu giám định trong trường hợp đối tượng không thể di chuyển tại dự thảo Thông tư liên tịch là cần thiết nhằm khắc phục tình trạng thu mẫu tràn lan, không có trọng tâm, trọng điểm thời gian qua; đồng thời, giải quyết những vướng mắc khi người trưng cầu giám định các trường hợp đối tượng giám định là hiện trường, công trình, dây chuyền sản xuất, hệ thống kỹ thuật, hạ tầng số, nền tảng công nghệ hoặc đối tượng khác không thể di chuyển hoặc việc di chuyển có nguy cơ làm thay đổi hiện trạng, tính chất, đặc điểm của đối tượng giám định.

Thứ tư, quy định việc giao nhận hồ sơ giám định, giao nhận kết luận giám định theo phương thức điện tử (Điều 10, Điều 11). Việc quy định nội dung này nhằm tiếp tục cụ thể hóa quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong giai đoạn hiện nay.

Thứ năm, về đánh giá và sử dụng kết luận giám định (Điều 14, Điều 15, Điều 16, Điều 17). Dự thảo Thông tư liên tịch đã quy định chi tiết về nguyên tắc, tiêu chí, trình tự đánh giá và sử dụng kết luận giám định trong giải quyết vụ việc, vụ án hình sự, trong đó có quy định cụ thể về việc xử lý mâu thuẫn giữa kết luận giám định đối với các nguồn chứng cứ khác, khi có sự khác nhau giữa cùng nội dung trong các kết luận giám định.