Nâng cao hiệu quả công tác quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam, góp phần phục vụ hoạt động tố tụng đạt hiệu quả nhất

Cơ sở chính trị, pháp lý

Quyền con người, quyền công dân là một nguyên tắc Hiến định trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và chỉ được hạn chế trong những trường hợp nhất định theo quy định của một đạo luật do Quốc hội ban hành (khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013). Theo nguyên tắc "suy đoán vô tội", người bị tạm giữ, người bị tạm giam chưa bị coi là "tội phạm" nên vẫn có đầy đủ các quyền con người, họ chỉ bị tước quyền tự do thân thể của công dân và hạn chế một số quyền theo luật định để phục vụ quá trình tố tụng hình sự, trong đó, quyền được đảm bảo chế độ "sinh hoạt tinh thần" của người bị tạm giữ, người bị tạm giam đã được quy định trong Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015; Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 tiếp tục giữ nguyên chủ trương nhân văn, nhân đạo này tại điểm c khoản 1 Điều 9; đồng thời, quy định cụ thể hóa tại Điều 31 như sau: "... Thủ trưởng cơ sở giam giữ tổ chức cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam nghe đài phát thanh, đọc báo. Nếu có điều kiện thì tổ chức cho họ xem chương trình truyền hình địa phương và Trung ương". 

Cơ sở thực tiễn 

Mặc dù được luật định từ năm 2015 nhưng thực tế việc áp dụng điều luật này của Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015 có sự giới hạn nguồn lực (kinh tế, tài chính, kỹ thuật, quy trình và điều kiện kiểm duyệt...) nên các cơ sở giam giữ thuộc hệ lực lượng Cảnh sát quản lý tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự tại cộng đồng thực hiện việc bảo đảm chế độ sinh hoạt tinh thần của người bị tạm giữ, người bị tạm giam chủ yếu dừng ở việc cấp sách, báo, cho mượn sách, truyện, sách y học... và tổ chức cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam nghe đài phát thanh; một số cơ sở giam giữ đã bước đầu lắp đặt Ti vi ở phía ngoài hành lang buồng giam người bị kết án tử hình.

Về mặt pháp luật, nghiệp vụ, biện pháp ngăn chặn tạm giữ, tạm giam là biện pháp được quy định để phục vụ hoạt động tố tụng hình sự (điều tra, truy tố, xét xử); về mặt quản lý Nhà nước, tạm giữ, tạm giam là một trong những nhiệm vụ quản lý Nhà nước về an ninh, trật tự, an toàn xã hội quan trọng của Công an nhân dân, trong đó, nhiệm vụ ổn định tinh thần, tâm lý cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam và bảo đảm đầy đủ các chế độ, quyền của người bị tạm giữ, người bị tạm giam là rất quan trọng (người bị tạm giữ, người bị tạm giam khi bị áp dụng tạm giữ, tạm giam thường có tâm lý lo âu, căng thẳng, nếu thiếu thông tin và các hoạt động sinh hoạt tinh thần lành mạnh dễ phát sinh tiêu cực). Vì vậy, chủ trương cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam được "nghe đài phát thanh, đọc báo, nếu có điều kiện thì tổ chức cho họ xem chương trình truyền hình địa phương và Trung ương" là giúp thực hiện hiệu quả công tác quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam, góp phần phục vụ hoạt động tố tụng đạt hiệu quả nhất.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 2 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú năm 2025, người bị tạm giam là người đang bị cơ sở giam giữ quản lý trong thời hạn tạm giam, gia hạn tạm giam theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, bao gồm bị can; bị cáo; người bị tạm giam để thực hiện việc dẫn độ; người đang chờ chấp hành án phạt tù; người bị kết án tử hình đang chờ thi hành án. 

Như vậy, "người bị tạm giam" có thể đang trong quá trình hỏi cung, lấy lời khai, nhưng cũng có thể đã trong giai đoạn kết thúc điều tra, chờ quyết định xét xử có hiệu lực pháp lý, xong xét xử sơ thẩm, chờ xét xử phúc thẩm, chờ quyết định thi hành án, chờ đưa đi chấp hành án, chờ để dẫn độ, chờ quyết định thi hành án tử hình... thời gian này có thể kéo dài theo đơn vị "tháng", "năm", vì vậy, việc tổ chức cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam được tiếp cận thông tin thời sự chính thống và các chương trình thời sự, pháp luật, văn hóa lành mạnh còn có ý nghĩa giáo dục, định hướng nhận thức hành vi. Thông qua việc tiếp cận thông tin chính thống, người bị tạm giữ, người bị tạm giam hiểu rõ hơn về pháp luật, từ đó nâng cao ý thức chấp hành, có thái độ tích cực, hướng thiện.

Ngoài những căn cứ trên, liên quan đến nội dung này, theo Cơ quan soạn thảo kinh phí để mua sắm các trang thiết bị để tổ chức cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam xem chương trình thời sự, và các chương trình khác sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật và phê duyệt của lãnh đạo cấp có thẩm quyền, không gây lãng phí ngân sách Nhà nước.

Về nguyên tắc, khi Nhà nước ban hành chính sách mới đã thể chế hóa cụ thể vào quy định của luật thì Nhà nước bảo đảm điều kiện về nguồn lực, kinh phí, ngân sách chi cho các hoạt động đó. Cụ thể, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành chính sách bảo đảm chế độ sinh hoạt tinh thần cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam trong Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015, đồng thời, đã quy định việc Nhà nước bảo đảm biên chế, nhân lực, cơ sở vật chất, kinh phí phục vụ quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam tại Điều 38 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam. Vì vậy, nội dung quy định trong dự thảo Thông tư Hướng dẫn thực hiện khoản 2, khoản 4 Điều 27 và khoản 1 Điều 31 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú năm 2025 là một bước cụ thể hóa các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước. 

Ngoài ra, hiện chưa có thống kê cụ thể về các nguồn kinh phí đã trang bị để tổ chức cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam xem chương trình thời sự và các chương trình khác tại các trại tạm giam, phân trại tạm giam; tuy nhiên, đối với việc lắp đặt hệ thống ổ điện, ổ cáp tín hiệu tivi tại một số buồng giam giữ thuộc Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã được Bộ Công an phê duyệt từ năm 2022. 

Bên cạnh đó, xu thế phát triển bùng nổ của công nghệ, kỹ thuật hiện đại, việc tổ chức cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam xem tivi, xem truyền hình có thể qua nhiều hình thức khác như máy chiếu di động, chia sẻ các cổng chiếu trực tiếp lên tường với giá thành rất rẻ, không phức tạp, mà không nhất thiết phải lắp đặt toàn bộ tivi tại cửa buồng giam, khu giam... do đó, quy định này không "gây lãng phí" ngân sách của Nhà nước. Đây là quy định rất "mở" để ứng dụng số, hướng tới xây dựng trại tạm giam thông minh theo chủ trương của Bộ Công an.